ਉੱਤਰ: ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਰਿੱਬਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਪਰਤ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਰਿੱਬਨ ਨੂੰ ਰੇਗਮਾਰ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਲ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਵਾ (ਆਕਸੀਜਨ) ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕੇ।

ਉੱਤਰ:

• (i) H₂ + Cl₂ → 2HCl
• (ii) 3BaCl₂ + Al₂(SO₄)₃ → 3BaSO₄ + 2AlCl₃
• (iii) 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂

ਉੱਤਰ:

• (i) BaCl₂(aq) + Na₂SO₄(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)
• (ii) NaOH(aq) + HCl(aq) → NaCl(aq) + H₂O(l)

ਉੱਤਰ:

(i) ਵਸਤੂ ‘X’ ਦਾ ਨਾਂ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ (ਜਿਸਨੂੰ ਅਣਬੁਝਿਆ ਚੂਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੂਤਰ CaO ਹੈ।

(ii) ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ:

CaO(s) + H₂O(l) → Ca(OH)₂(aq) (ਬੁਝਿਆ ਚੂਨਾ)

ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਬੁਝੇ ਚੂਨੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰ: ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੂਤਰ H₂O ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 2:1 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਿਜਲਈ ਅਪਘਟਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਗਣੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਗੈਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਹੈ।

ਉੱਤਰ: ਲੋਹਾ (Iron) ਕਾਪਰ (Copper) ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੇਖ ਨੂੰ ਕਾਪਰ ਸਲਫੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਹਾ ਕਾਪਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਕਾਪਰ ਸਲਫੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਦਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਆਇਰਨ ਸਲਫੇਟ ਬਣਨ ਕਾਰਨ)।

Fe(s) + CuSO₄(aq) → FeSO₄(aq) + Cu(s)

ਉੱਤਰ: ਲੈੱਡ ਨਾਈਟਰੇਟ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਆਇਓਡਾਈਡ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਰਿਆ (ਕਿਰਿਆ 1.2):

Pb(NO₃)₂(aq) + 2KI(aq) → PbI₂(s) + 2KNO₃(aq)

ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈੱਡ ਆਇਓਡਾਈਡ ਦਾ ਅਵਖੇਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰ:

• (i) ਆਕਸੀਕਰਿਤ: ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਮਿਲੀ ਹੈ।
  ਲਘੂਕਰਿਤ: ਆਕਸੀਜਨ (O₂).
• (ii) ਆਕਸੀਕਰਿਤ: ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
  ਲਘੂਕਰਿਤ: ਕਾਪਰ ਆਕਸਾਈਡ (CuO) ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਆਕਸੀਜਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰ: (i) (a) ਅਤੇ (b)

ਕਾਰਨ: (a) ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਲੈੱਡ ਆਕਸਾਈਡ’ ਦਾ ਲਘੂਕਰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਲੈੱਡ ਦਾ। (b) ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਕਾਰਬਨ’ ਦਾ ਆਕਸੀਕਰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ।

ਉੱਤਰ: (d) ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ

ਕਾਰਨ: ਐਲੂਮੀਨਿਅਮ ਲੋਹੇ (Fe) ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰ: (a) ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਕਲੋਰਾਈਡ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂

ਉੱਤਰ: ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸਮੀਕਰਣ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਣ ਨੂੰ ‘ਪੁੰਜ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮ’ (Law of Conservation of Mass) ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰ:

• (a) 3H₂(g) + N₂(g) → 2NH₃(g)
• (b) 2H₂S(g) + 3O₂(g) → 2H₂O(l) + 2SO₂(g)
• (c) 3BaCl₂(aq) + Al₂(SO₄)₃(aq) → 2AlCl₃(aq) + 3BaSO₄(s)
• (d) 2K(s) + 2H₂O(l) → 2KOH(aq) + H₂(g)

ਉੱਤਰ:

• (a) 2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
• (b) 2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂O
• (c) NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃ (ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ)
• (d) BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + 2HCl

ਉੱਤਰ:

• (a) Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O
• (b) Zn + 2AgNO₃ → Zn(NO₃)₂ + 2Ag
• (c) 2Al + 3CuCl₂ → 2AlCl₃ + 3Cu
• (d) BaCl₂ + K₂SO₄ → BaSO₄ + 2KCl

ਉੱਤਰ:

• (a) 2KBr(aq) + BaI₂(aq) → 2KI(aq) + BaBr₂(s)
  ਕਿਸਮ: ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ
• (b) ZnCO₃(s) → ZnO(s) + CO₂(g)
  ਕਿਸਮ: ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ
• (c) H₂(g) + Cl₂(g) → 2HCl(g)
  ਕਿਸਮ: ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ
• (d) Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl₂(aq) + H₂(g)
  ਕਿਸਮ: ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ

ਉੱਤਰ:

ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ (Exothermic Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ: ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦਾ ਜਲਣਾ।

CH₄(g) + 2O₂(g) → CO₂(g) + 2H₂O(g) + ਊਰਜਾ

ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆ (Endothermic Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਸੋਖ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ。
ਉਦਾਹਰਣ: ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਦਾ ਅਪਘਟਨ।

CaCO₃(s) + ਤਾਪ → CaO(s) + CO₂(g)

ਉੱਤਰ: ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਚਣ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਭੋਜਨ (ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ, ਆਲੂ) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਟੁੱਟ ਕੇ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚਲੀ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉੱਤਰ: ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਦਾਰਥ (ਉਤਪਾਦ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਪਦਾਰਥ (ਅਭਿਕਾਰਕ) ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ।

• ਸੰਯੋਜਨ: 2H₂ + O₂ → 2H₂O
• ਅਪਘਟਨ: 2H₂O → 2H₂ + O₂

ਉੱਤਰ:

• ਤਾਪ (Heat): CaCO₃(s) → CaO(s) + CO₂(g)
• ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (Light): 2AgCl(s) → 2Ag(s) + Cl₂(g)
• ਬਿਜਲੀ (Electricity): 2H₂O(l) → 2H₂(g) + O₂(g)

ਉੱਤਰ:

• ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ: ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਦੂਜੇ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਿਕ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਉਦਾਹਰਣ: Fe(s) + CuSO₄(aq) → FeSO₄(aq) + Cu(s)
• ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਆਇਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਉਦਾਹਰਣ: Na₂SO₄(aq) + BaCl₂(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)

ਉੱਤਰ:

2AgNO₃(aq) + Cu(s) → Cu(NO₃)₂(aq) + 2Ag(s)

ਉੱਤਰ: ਉਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਖੇਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਵਖੇਪਨ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ。

ਉਦਾਹਰਣ: ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਅਤੇ ਬੇਰੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬੇਰੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਅਵਖੇਪ ਬਣਦਾ ਹੈ。

ਉੱਤਰ:

(a) ਆਕਸੀਕਰਨ (Oxidation): ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਆਕਸੀਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ。

• ਉਦਾਹਰਣ 1: 2Cu + O₂ → 2CuO (ਕਾਪਰ ਦਾ ਆਕਸੀਕਰਨ)
• ਉਦਾਹਰਣ 2: C + O₂ → CO₂

(b) ਲਘੂਕਰਨ (Reduction): ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਲਘੂਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ。

• ਉਦਾਹਰਣ 1: CuO + H₂ → Cu + H₂O (ਕਾਪਰ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਲਘੂਕਰਨ)
• ਉਦਾਹਰਣ 2: ZnO + C → Zn + CO

ਉੱਤਰ: ਤੱਤ ‘X’ ਕਾਪਰ (Copper) ਹੈ। ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਯੋਗਿਕ ਕਾਪਰ ਆਕਸਾਈਡ (CuO) ਹੈ。

2Cu + O₂ → 2CuO (ਕਾਲਾ)

ਉੱਤਰ: ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਾਲ (Rust) ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਂਟ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੋਰਨ (Corrosion) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ。

ਉੱਤਰ: ਤੇਲ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਯੁਕਤ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਕਸੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਇੱਕ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਕਸੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੁਰਗੰਧਤਾ (Rancidity) ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸੁਆਦ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ。

ਉੱਤਰ:

(a) ਖੋਰਨ (Corrosion): ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਾਤ ਆਪਣੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ, ਤੇਜ਼ਾਬ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਖੋਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਖੋਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ: ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਜੰਗ ਲੱਗਣਾ。

(b) ਦੁਰਗੰਧਤਾ (Rancidity): ਜਦੋਂ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਯੁਕਤ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਕਸੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਦਬੂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੁਰਗੰਧਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ。