ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ

1. ਪੀਲੂ

1. ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕਾਵਿ-ਬੰਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ :

(ੳ) ਦਸ ਮਹੀਆਂ ਦਾ ਘਿਉ ਦਿੱਤਾ, ਬੱਕੀ ਦੇ ਢਿੱਡ ਪਾ।

ਬੱਕੀ ਤੋਂ ਡਰਨ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ, ਤੇ ਮੈਤੋਂ ਡਰੇ ਖ਼ੁਦਾ।

ਚੁੱਭੀ ਵਿੱਚ ਪਤਾਲ ਲਾ, ਉਡ ਕੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਕਾਸ਼।

ਚੜ੍ਹਨਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਨੂੰ, ਬੱਕੀ ਨੂੰ ਲਾਜ ਨਾ ਲਾ।

ਪ੍ਰਸੰਗ: ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਵਿ-ਬੰਦ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ (ਝਲਕਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪੀਲੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿੱਸਾ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾੜੀ ਘੋੜੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਤਾਹਨੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰਕੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆ: ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਤਾਹਨੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਦਸ ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਘਿਓ ਚਾਰ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਡਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵੀ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਘੋੜੀ ਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਉਪੱਰ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਘੋੜੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰ।

(ਅ) ਹੋਣੀ ਮਿਰਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਕੁੱਦ ਪਈ, ਰਲੀ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।

ਛੁੱਟੀ ਕਾਨੀ ਗਜ਼ਬ ਦੀ, ਲੈ ਗਈ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾਲ।

ਰੂਹ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਨਿਕਲ ਗਈ, ਲੱਗੀ ਜੰਡੋਰੇ ਨਾਲ।

ਮੰਦਾ ਕੀਤਾ ਈ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਤੂੰ ਰਲ ਗਈ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।

ਪ੍ਰਸੰਗ: ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਵਿ-ਬੰਦ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ (ਝਲਕਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪੀਲੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿੱਸਾ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾ’ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਮੌਤ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਸਿਆਲਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆ: ਪੀਲੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਸਿਆਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ ਗਈ ਭਾਵ ਕਿ ਸਿਆਲਾਂ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਮਿਰਜ਼ੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਆਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗਜ਼ਬ ਦਾ ਤੀਰ ਨਿਕਲ਼ਿਆ ਜਿਸਨੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਲਈ।ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਰੂਹ ਉਸੇ ਜਿਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ ਕੇ ਜੰਡ ਨਾਲ਼ ਲੱਗ ਗਈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਮੰਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਆਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ਼ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1. ਪੀਲੂ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਕਿਹੜਾ ਕਿੱਸਾ ਤੁਹਾਡੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਕਿੱਸਾ ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2. ਕਿੱਸਾ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ’ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਕੌਣ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਉਸਦੀ ਮਾਂ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3. ਵੰਝਲ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ?

ਉੱਤਰ: ਬਾਪ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਮਿਰਜ਼ਾ ਕਿਸ ਤੋਂ ਕਿੱਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਜਾਮ ਲੁਹਾਰ ਕੋਲ਼ੋਂ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸ ਪਸ਼ੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਘੋੜੀ ਸੰਬੰਧੀ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਡ ਹੇਠ ਸੌਂ ਰਹੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰੀਤ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ?

(i) ਰਾਂਝਾ (ii) ਮਿਰਜ਼ਾ (iii) ਸ਼ਹਿਰ (iv) ਮਜਨੂੰ

ਉੱਤਰ: ਮਿਰਜ਼ਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਜੰਡ ਹੇਠ ਸੌਂਣ ਤੋਂ ਕੌਣ ਰੋਕਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਸਾਹਿਬਾਂ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਕਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਕਿੱਥੋਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ?

ਉੱਤਰ: ਦਾਨਾਬਾਦ ਦਾ।

ਤਿਆਰ ਕਰਤਾ:

ਅਜੈ ਕੁਮਾਰ ‘ਖਟਕੜ’ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਸਟਰ (ਸਟੇਟ ਅਵਾਰਡੀ) ਸ.ਸ.ਸ.ਸ. ਕਾਹਮਾ (ਸ਼.ਭ.ਸ.ਨਗਰ) 9878583784